Tarîxê Amedî

Amed ke beşê mîyanên ê Herêma Anatolyaya Başûr rojhelatî de yo, tarîxêkê dergî ra hetê muhîmîya jeopolîtîke ra; çaxanê verênan ra nat, cayêk de yo ke Behrê Sipîyî Kendawê Basrayî ra, Behrê Sîyayî zî Mezopotamya ra girê dano. Bîyayîşê Amedî yê rayîrêkê vîyartişî yo xozayî her dewrî de bale ante xo ser û bî bajarêk ke medenîyetan tede rêçe verdaya. Bajarêk o ke kulturê bêhûmarî ke xorînîya tarîxî ra yenê, tede pê resenê.

Tarîxê dergî ra yo ke nameyê Amida, Amidi, Amid, Kara-Amid, Diyar-Bekr, Amed û Dîyarbakirî girewto, bajar beşê mîyanên ê Herêma Anatolyaya Başûr rojhelatî de herêma ke bi El-Cezire yena namekerdene, zerrîya hîlala Bereketine de ca gêno.

Tarîxê Amedî yo kokdar reseno 12.000 serran ra ver. Serranê peyênan de netîceya xebatanê arkeolojîkan de ke qezaya Bismilî de ameyî kerdene, ame eşkerakerdene ke V.Î. serranê 10.400-9250î de “Girê Kortikî”yî de ciwîyayîşo cayî ameyo kerdene. Girê Çayonu ke nêzdîyê Erxenî de yo û nimûneyê tewr rindî yê komelanê dewijanê citekaran ê tewr kehenan ê Anatolya dano, pê tarîxê xo yo ke ewro ra reseno 10.000 serrî verê, tena tarîxê herêma ma rê ney tarîxê medenîyetê dinya rê zî roşnî dano. Ame eşkerakerdene ke dewrê Paleolîtîk û Mezolîtîkî de zî Amed û eşkeftanê dorûverê ci de ciwîyayîş bîyo. Eşkeftanê Hassunî de ke nêzdîyê Farqînî yê û Eşkeftanê Hilarî de ke nêzdîyê Erxenî yê, mendeyê nê dewrî ameyî tesbîtkerdene.

Bi hakimbîyayîşê Hurrîyanê ke Î.V. serranê 3000î de rêça înan merkezê bajarî de yena dîyene, cehdanê warebîyayîşê Amedî dest pêkerd, dima Mîtanî, Abbasî, Merwanî, Selçuqîyê Girdî, Înalogullari, Nîsanogullari, Artuqî, Eyyubî, Selçuqîyê Anatolya, Akkoyunlu û Osmanî sey zaf medenîyetan bîyî wayîrê ci. Amed, pê taybetîyanê medenîyetan ê mekankî û mîmarî mîrasêko kulturî û tarîxî yo ke tay yeno dîyene.

Sûrê Amedî yê Mîrasê Kulturî yê Dinya yê UNESCO’yî eseranê bajarî bêhûmaran de sere de yê. eke kê cor ra biewnîyê pê şeklê xo yo ke sey maseyê qelqanî, bajar seranser dorpêç kerdo û Qelaya Zereyî û Qelaya Teberî bi di beşan virazîyayo. Sûrê Amedî, hetê kehenîye û berzîye ra mîyanê qelayanê dinya de rêza verêne de ya. Qelaya Amedî ke qismê ci yo nêzdîyê temamî reseno ewro û rêçê zaf medenîyetan asenê, vera wextî şer kerdo û teqrîben panc hezar serrî yo ke payan ser o vinderta. Pê qalindîya xo ya 3-5 metreyî û berzîya xo ya 11-12 metreyî wayîrê heybetêk a ke erjîyenêm ke bêrê dîyene. Sûrê Amedî yê 5.500 metre dergî, pê 82 burcan tacîdarkerde û sey gerdanêk bajarî ser o pêşîyaya. Rêçê Îsayî ra ver û Îsayî ra dima, 63 kitabeyanê cîya-cîyayan de û fîguranê xo yê nêhûmaran de nimite, sey yew muzeyê nuştê û rolyefan ê.

Pê nasnameyê xo yê kulturî; tena yê Tirkîya ney, bajaranê tewr muhîman ê temamê dinya ra yew zî yeno hesibnayene. Bajar pê potansîyelê xo yê tarîxî sey Muzexaneyêko Serakerde yo. Bajarêko ke zaf medenîyetan rê mêmandarî kerda, bîyo şahidê dewrê xo û rêçê her medenîyetî xo de hewênano.

Tarîxê Şaredarîye

Osmanîyan de rêxistinê şaredarîye yê verênî bi nameyê “Şehremaneti” serra 1853î de Şerê Kirimî ra dima ameyî awankerdene. Şehremanetîya Amedî zî serra 1865î de ameye awankerdene. Demêko derg beldeyî pê nê şehremanetîyan ameyî îdarekerdene.

Salnameyê Amedî yê bi tarîxê 1882î de Şehreminê Amedî, Serekê Şaredarîye Abdullatif Efendî yo, cagirê ci zî Armenî Osib Efendî yo. Eynî dewrî de Karabet û Migirdiç Efendî endamê meclisê şaredarîye, Dr. Bedros Efendî zî serhekîmê şaredarî yo.

Serranê 1880î de ke metnanê cîya-cîyayan de zî yeno vatene, yeno îfadekerdene ke hetê rojhelat û rojawanê Sûrîçî yê Amedî yê kehenî bi di Şehreminanê cîyayan ameyî îdarekerdene û nê şexsîyetan ra cagirê Şehreminê ke Musluman o, Xiristîyan, cagirê Şehreminê ke Xiristîyan o zî Musluman o.

Serra 1922î de hetê Hukmatê Ankara ra Qanûnê hûmara 278î yo bi nameyê “Qanûnê Derheqê Şeklê Weçînayîşê Serekanê Daîreyanê Şaredarîye” yeno vetene. Goreyê çarçewaya nê qanûnî, Amed zî tede seranserê heme cayanê wareyî de şaredarîyê rejîmê Komare zî ameyî awankerdene.

Tirkîya de Şaredarîyê Şaristanê Girdî yê verênî sey Îstanbul, Ankara û Îzmir serra 1984î de ameyî awankerdene. Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî zî serra 1993î de ameye awankerdene.

Serekê şaredarîye yê Amedî (seke yeno zanayene, nameyê Dîyarbekirî serra 1937î de bi emrê Mustafa Kemalî û bi qerarê meclisê şaredarîye bedilîya bî Diyarbakir) ke tarîxê 1922î “Şehremanetî” ra dima bedilîyayî bî “Şaredarî” nê yê:

Muftuzade Mantinci Huseyin Efendi 1922-25

Şeref Ulug (Vekîl)

Nazim Onen (Di dewrî)

Adil Tigrel 1935-40

Abdulkadir Cizrelioglu 1940

Vehbi Dabakoglu (Vekîl)

M. Nuri Onur 1950-57

Sezayi Demiray (Vekîl)

İhsan Koçak

Namik Kemal Şenturk (Walî û Serek)

Felat Cemiloglu (Vekîl)

Nejat Cemiloglu 1963-1973

Okay Kalfagil 1973-77

Mehdi Zana 1977-80

Albay Feyyaz Uzumcu (Vekîl-12 Êlule 1980) 1980-81

Cagirê Walîyî Muhsin Akar (Vekîl) 1981-84

Nurettin Dilek 1984-87

Mehmet Baydur (Verê vekîl dima bi tayînkerdişê asilî) 1987-89

Turgut Atalay 1989-94

Ahmet Bilgin 1994-99

Feridun Çelik 1999-2004

Osman Baydemir 2004-2014

Gultan Kişanak - Firat Anli 2014-2016

Cumali Atilla (Vekîl) 2016 - 2019

Adnan Selçuk Mizrakli 2019

Hasan Basri Guzeloglu (Vekîl) 2019-2020

Munir Karaloglu (Vekîl) 2020-05.2022

Ali Îhsan Su (Vekîl) 05.2022-08.04.2024

Serra BUCAK - Dogan HATUN 08.04.2024-...

Şaredarîya Amedî, pê Qararnameyê bi Hukmê Qanûnî yo Hûmara 504î, tarîxê 28.12.1993î de Rojnameyê Fermî de ame weşanayene û bedilîya statûyê Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî girewt. Hîrayîya warî ya mabênê 1994-2004î ke 26 hezar hektarî bî, serra 2004î de pê Qanûnê Hûmara 5216î yo ke kewt meriyet, war hîra bî. Pê qanûnê bi tarîxê 12.11.2012î û hûmara 6360î warê xizmetî sînorê mulkî yê bajarî yo.